حقوقی

اهلیت چیست؟ انواع اهلیت در حقوق مدنی

همه اشخاص اصولا دارای اهلیت تمتع هستند، یعنی می توانند دارای حق باشند، ولی ممکن است اهلیت استیفا، یعنی توانایی اجرای حق، نداشته باشند. اشخاصی که اهلیت استیفا ندارند محجور نامیده می شوند. حجر در لغت به معنی منع است و در اصطلاح حقوقی عبارت است از منع شخص از تصرف در اموال و حقوق مالی خود و انجام دادن اعمال حقوقی، مانند عقد یا ایقاع، بنابراین، محجورین کسانی هستند که به علت صغر سن یا نقص یا اختلال قوای دماغی نمی توانند در امور خود آزادانه تصرف کنند و اعمال حقوقی که برای حیات انسان لازم است انجام دهند و از این رو به حمایت های قانون گذار نیاز دارند.

تعریف حجر چیست؟

همه انسان ها در مرحله ای از دوران زندگی خود (دوره صغر) از اجرای حقوق و تصرف در اموال خود ممنوع اند و ناگزیر دوره ای از حجر را به طور قهری باید بگذرانند، حتی ممکن است صغیر بعد از رسیدن به سن بلوغ، به علت اینکه رشد کافی برای اداره امور خود ندارد، محجور باشد.

به علاوه برخی از افراد از کودی مبتلا به اختلال قوای دماغی هستند و این حالت بعد از رسیدن به سن بلوغ ادامه می یابد و نیز ممکن است شخص پس از رسیدن به سن بلوغ و رشد، به جنون یا سفه مبتلا گردد. این اشخاص محجور شناخته شده اند و قانون گذار برای اداره امور به حمایت آن ها مقرراتی آورده و نهادهایی تاسیس کرده است.

اهلیت چیست؟

در پاسخ به این سوال که اهلیت چیست؟ باید گفت، اهلیت به معنی عام عبارت است از صلاحیت شخص برای دارا شدن و اجرای حق و تکلیف. در این معنی اهلیت کامل مورد نظر است، اما گاهی از این کلمه فقط توانایی دارا شدن حق یا اجرای آن را اراده می کنند و این اهلیت به معنی خاص می باشد.

شایان توجه است که چون اهلیت اجرای حق از نظر استعمال آن در نوشته های حقوقی غلبه دارد هنگامی که اهلیت بطور مطلق استعمال می شود، منظور اهلیت اجرای حق است.

در قانون مدنی هم اهلیت بیشتر به همین معنی به کار رفته است، به ویژه در مواد 190 و 210 تا 212 و مواد دیگری که در آنها اهلیت به عنوان یکی از شرایط اساسی معامله ذکر شده است، همین مفهوم مورد نظر قانون گذار بوده است.

اهلیت به معنای توانایی برای داشتن یک حق یا توانایی انجام امور است.

انواع اهلیت

اهلیت به دو مورد تقسیم می شود:

1) اهلیت تمتع

اهلیت تمتع (تملک)، به معنای توانایی و شایستگی قانونی شخص برای دارا شدن حق است.

حقوق دانان عرب زبان از آن با اصطلاح «اهلیه الوجوب» یاد کرده اند. البته اصطلاح اخیر دارای مفهومی وسیع تر از شایستگی دارا شدن حق است، زیرا منظور آنان شایستگی شخص برای دارا شدن حق و تکلیف است که هیچ یک از اصطلاح های متداول فارسی برای بیان این مقصود کافی به نظر نمی رسد.

این اهلیت نشان دهنده شخصیت قانونی شخص است، زیرا در تعریف آن گفته اند شخص موجودی است که دارای حق و تکلیف است.

ماده 956 قانون مدنی: 

اهلیت برای دارا بودن حقوق با، زنده متولد شدن انسان شروع و با مرگ او تمام می شود.

ماده 957 قانون مدنی: 

حمل از حقوق مدنی متمتع می گردد مشروط بر این که زنده متولد شود.

ماده 959 قانون مدنی: 

هیچکس نمی تواند بطور کلی حق تمتع و یا حق اجراء تمام یا قسمتی از حقوق مدنی را از خود سلب کند.

2) اهلیت استیفا

اهلیت استیفا (تصرف)، به معنای توانایی و شایستگی قانونی شخص برای اجرای حق است.

اهلیت دارا شدن حق همیشه همراه با اهلیت اجرا نیست، چه ممکن است شخص حقی داشته باشد ولی نتواند آن را اجرا کند. کسی که حق دارد یا عهده دار تکلیفی است، زمانی می تواند حق یا تکلیف خود را اجرا نماید که توانایی و شایستگی آن را دارا باشد.

حقوق دانان عرب زبان به این اهلیت «اهلیه الاداء» می گویند. کسانی که فاقد این اهلیت باشند در اصطلاح حقوقی محجور نامیده می شوند. اهلیت نتیجه وضعیت است.

ماده 958 قانون مدنی: 

هر انسان متمتع از حقوق مدنی خواهد بود لیکن هیچکس نمی تواند حقوق خود را اجرا کند مگر اینکه برای این امر اهلیت قانونی داشته باشد

ماده 210 قانون مدنی: 

متعاملین باید برای معامله اهلیت داشته باشند.

ماده 211 قانون مدنی: 

برای اینکه متعاملین اهل محسوب شوند باید بالغ و عاقل و رشید باشند.

ماده 212 قانون مدنی: 

معامله با اشخاصی که بالغ یا عاقل یا رشید نیستند به واسطه عدم اهلیت باطل است.

مراحل مختلف اهلیت

بعضی از حقوق دانان برای اهلیت (به معنی عام) بر حسب اینکه شخص در چه مرحله ای از دوران زندگی خویش به سر می برد، مراحلی را ذکر کرده اند. این مراحل عبارتند از:

اهلیت جنین (اهلیت در مرحله جنینی)، اهلیت دوران طفولیت، اهلیت دوران تمیز، اهلیت بلوغ و اهلیت رشد.

در این تقسیم بندی اهلیت دارای مفهوم بسیط و واحدی است که به تدریج تکامل پیدا می کند و از اهلیت تمتع ناقص (دوران جنینی) به اهلیت استیفای کامل (اهلیت دوران رشد) می رسد.

این تقسیم بندی در حقوق امروز نیز قابل قبول است. در حقوق کنونی اهلیت در مراحل مختلف انسان یکسان نیست و به تدریج اهلیت آدمی، همراه با رشد قوای جسمی و دماغی، تکامل می یابد و اهلیت ناقص که در مراحل نخستین زندگی وجود دارد به تدریج به اهلیت کامل تمتع و استیفا تبدیل می گردد، به گونه ای که انسان بالغ، عاقل و رشید دارای توانایی کامل جهت دارا شدن و اجرای حق و تکلیف است.

 

»» تعریف جعاله چیست؟ ارکان و انواع جعاله

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا